ĐBP - Trong cuộc sống hiện đại, trò chơi dân gian đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Tại tỉnh Điện Biên, vùng đất hội tụ 19 dân tộc với kho tàng văn hóa phong phú, việc gìn giữ và khôi phục trò chơi dân gian đang trở thành nhiệm vụ quan trọng, với sự vào cuộc của cộng đồng và chính quyền địa phương. Qua đó, không chỉ bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống mà còn giữ lại “hồn cốt” văn hóa của mỗi dân tộc.

Người dân, du khách tham gia trò chơi ném pao trong Ngày hội Văn hóa các dân tộc xã Tìa Dình.

Bức tranh đa sắc màu dân tộc đã mang đến cho Điện Biên một kho tàng trò chơi dân gian phong phú, giàu bản sắc. Mỗi dân tộc có những trò chơi riêng, gắn với điều kiện sống, tập quán lao động và đời sống tinh thần của cộng đồng mình. Người Thái với ném còn, tó má lẹ; người Mông với tù lu, ném pao, đẩy gậy; người Dao, Tày, Kháng, Si La… có kéo co, bắn nỏ, đi cà kheo. Qua mỗi trò chơi là câu chuyện văn hóa được kể bằng vận động, nhịp điệu và tinh thần gắn kết, làm nên sắc thái riêng trong đời sống văn hóa các dân tộc.

Người Mông chiếm tỷ lệ đông với đời sống văn hóa phong phú, trong đó nổi bật là trò chơi tù lu và bắn nỏ. Đây không chỉ là những trò vui ngày hội mà còn phản ánh sinh động đời sống lao động, tinh thần thượng võ và ý chí bền bỉ của đồng bào, được lưu truyền qua nhiều thế hệ và gìn giữ như một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa người Mông. Trong khi tù lu đòi hỏi sức mạnh, sự dẻo dai và khả năng điều khiển lực tay, thì bắn nỏ lại yêu cầu người chơi sự khéo léo, tập trung cao độ và độ chính xác tuyệt đối. Mỗi trò chơi mang một sắc thái riêng, nhưng cùng góp phần rèn luyện thể chất, ý chí và phẩm chất con người, đồng thời tạo không gian giao lưu, gắn kết cộng đồng trong các dịp lễ, tết, hội xuân.

Ông Sùng A Tỉn, bản Tà Là Cáo, xã Sính Phình cho biết: Trước đây, tù lu, bắn nỏ là trò chơi quen thuộc của trai bản mỗi khi nông nhàn, lễ tết. Nhưng có thời gian, nhiều trò dần thưa vắng. Được sự quan tâm của chính quyền và ngành văn hóa, các trò chơi dân gian được khôi phục, đưa vào các ngày hội, lễ hội truyền thống nên bà con phấn khởi lắm. Việc phục dựng không chỉ giúp người cao tuổi có dịp truyền dạy lại cho lớp trẻ kỹ năng, luật chơi, mà còn khơi dậy niềm tự hào về bản sắc dân tộc trong cộng đồng. Nhiều thanh niên, thiếu niên Mông nay đã biết chơi tù lu, bắn nỏ thành thạo, tham gia các đội thi đấu trong các lễ hội, góp phần giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống.

Đồng bào dân tộc Mông xã Sính Phình chơi trò bịt mắt đánh trống.

Những năm gần đây, đồng bào Thái ở Điện Biên chủ động “đánh thức” trò chơi dân gian trong các lễ hội, tết bản, ngày hội đại đoàn kết, với những hoạt động quen thuộc như ném còn, tó má lẹ, kéo co, đi cà kheo. Trong đó, ném còn - trò chơi lâu đời của người Thái mang ý nghĩa cầu mùa, cầu phúc, giao duyên và gắn kết cộng đồng, tượng trưng cho hòa hợp âm dương, ước vọng cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Không chỉ vui chơi, ném còn còn thể hiện sự khéo léo, tinh tế của người Thái qua những quả còn nhiều màu sắc do phụ nữ tự tay khâu, gửi gắm niềm tin và hy vọng vào năm mới đủ đầy.

Không chỉ người Mông, người Thái, nhiều dân tộc khác ở Điện Biên cũng lưu giữ và thực hành trò chơi dân gian như một phần không thể thiếu của đời sống văn hóa. Dân tộc Lào là một trong 19 dân tộc sinh sống tại Điện Biên, cư trú chủ yếu tại xã Núa Ngam, Thanh Yên và Mường Luân. Ông Lò Văn Xuẩn, bản Mường Luân 1, xã Mường Luân chia sẻ: Dân tộc Lào có nhiều môn thể thao như: Tó Má Lẹ, Tó Má Kháng (cù lào), Lạc Sao (kéo co), Tọt Khon (tung còn), Tó Ếch… tuy nhiên việc tổ chức hoạt động thể thao truyền thống không thường xuyên. Số người biết nguồn gốc, xuất xứ, ý nghĩa, cách thức chơi, nguyên liệu chế tác vật dụng phục vụ thể thao truyền thống dân tộc Lào không nhiều, đặc biệt là trong giới trẻ.

Trước thực tế đó, những năm gần đây, trò chơi dân gian của dân tộc Lào được quan tâm bảo tồn, phục dựng thông qua các hoạt động truyền dạy trong lễ hội, ngày hội văn hóa - thể thao ở cơ sở. Người cao tuổi trực tiếp hướng dẫn lớp trẻ, giúp trò chơi truyền thống dần trở lại đời sống cộng đồng, vừa gìn giữ bản sắc, vừa gắn kết cộng đồng và khơi dậy niềm tự hào và ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Từ những nỗ lực phục dựng ở từng cộng đồng dân tộc, có thể thấy công tác bảo tồn trò chơi dân gian ở Điện Biên đang dần lan tỏa và phát huy hiệu quả trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào. Để tạo nền tảng bền vững cho quá trình lan tỏa ấy, tỉnh Điện Biên triển khai hiệu quả Đề án “Bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc tỉnh Điện Biên gắn với phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030”. Nhiều bản, nhiều trò chơi dân gian đã được bảo tồn và phục hồi.

... và chơi trò bịt mắt bắt lợn trong những ngày xuân.

Điển hình, bản Nà Sự, Nà Ín, Cấu, Nà Cang… xã Mường Chà đã được khảo sát, triển khai bảo tồn và phục dựng một số môn thể thao, trò chơi dân gian truyền thống của đồng bào Thái như Tó Sáng, Tó Phại, Tó Má Lẹ… Quá trình thực hiện không chỉ dừng ở việc sưu tầm, khôi phục hình thức chơi, mà còn gắn với các lớp tập huấn, hướng dẫn luật chơi, kỹ thuật cho người dân và tổ chức thi đấu giao lưu ngay tại cơ sở.

Ông Nguyễn Hữu Đại, Chủ tịch UBND xã Mường Chà cho biết: Việc bảo tồn, phục dựng các trò chơi, môn thể thao truyền thống không chỉ giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn hướng tới tạo dựng không gian sinh hoạt văn hóa lành mạnh. Thông qua các hoạt động tập huấn, thi đấu, người dân được trao quyền chủ động gìn giữ, thực hành và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Đây cũng là cách để các trò chơi dân gian “sống” trong đời sống thường nhật, gắn với lễ hội, ngày tết, góp phần tăng cường khối đoàn kết cộng đồng, nâng cao đời sống tinh thần và từng bước khai thác giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch địa phương.

Việc “đánh thức” trò chơi dân gian qua tết, lễ hội không chỉ làm giàu đời sống tinh thần mà còn mở hướng phát triển du lịch văn hóa bền vững, quảng bá hình ảnh Điện Biên giàu bản sắc. Quan trọng hơn, sự hồi sinh ấy đã trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng, được nuôi dưỡng bằng tình yêu văn hóa, tạo nền tảng để các giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ và trao truyền thế hệ mai sau.

Ngọc Huyền