Quan điểm của Karl Marx về vai trò của khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp

Nghiên cứu về xã hội loài người, Marx khẳng định mọi sự thay đổi của đời sống xã hội, xét đến cùng, đều bắt nguồn từ sự biến đổi của LLSX. Khi bàn về các yếu tố cơ bản cấu thành LLSX, ngoài việc đề cao vai trò quyết định của hai yếu tố tư liệu sản xuất và người lao động đối với tiến trình vận động, phát triển của toàn bộ phương thức sản xuất, Marx đã nhấn mạnh đến vai trò của khoa học, coi đó là một yếu tố quan trọng thúc đẩy trực tiếp sự phát triển của LLSX.

Với phương pháp tư duy khoa học mẫu mực, Marx đã đưa ra tầm nhìn thiên tài về tri thức khoa học trở thành LLSX trực tiếp, khi các tư liệu sản xuất thay thế được cả lao động chân tay và lao động trí óc của con người. Marx viết: “Sự phát triển của tư bản cố định là chỉ số cho thấy tri thức xã hội phổ biến (wissen, knowledge) đã chuyển hóa đến mức độ nào thành LLSX trực tiếp, do đó nó cũng là chỉ số cho thấy những điều kiện của chính quá trình sống của xã hội đã phục tùng đến một mức độ nào sự kiểm soát của trí tuệ phổ biến và đã được cải tạo đến mức độ nào cho phù hợp với quá trình ấy...”. Theo luận điểm của Marx, tri thức khoa học được ứng dụng, được vật hóa thành máy móc, thành công cụ sản xuất và được người lao động sử dụng trong quá trình sản xuất, do đó nó trở thành LLSX trực tiếp.

Marx nêu các điều kiện để tri thức khoa học trở thành LLSX trực tiếp, đó là phải có nền sản xuất công nghiệp, khoa học phải hướng vào phục vụ sản xuất và con người phải có năng lực ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất. Marx nêu rõ: “Sự phát triển của hệ thống máy móc trên con đường ấy chỉ bắt đầu khi nền đại công nghiệp đã đạt được một trình độ phát triển cao hơn và tất cả các môn khoa học đều được đưa vào phục vụ tư bản, còn bản thân hệ thống máy móc hiện có thì có những nguồn lực to lớn. Như vậy, phát minh trở thành một nghề đặc biệt, và đối với nghề đó thì việc vận dụng khoa học vào nền sản xuất trực tiếp tự nó trở thành một trong những yếu tố có tính chất quyết định và kích thích”. Luận điểm của Marx cho thấy, tự khoa học không thể tạo ra bất kỳ tác động nào mà phải thông qua sự ứng dụng và hoạt động thực tiễn của con người. Nói cách khác, khoa học trở thành LLSX trực tiếp với điều kiện khoa học phải tồn tại dưới dạng lao động được vật hóa thành máy móc.

Như vậy, theo quan điểm của Marx, khoa học không phải là một LLSX độc lập, mà khoa học chỉ có thể tạo ra những biến đổi to lớn trong quá trình sản xuất thông qua hoạt động của con người. Khoa học được thẩm thấu trực tiếp vào tất cả các khâu của quá trình sản xuất, góp phần cải tiến công cụ lao động, tạo ra những đối tượng lao động mới, những phương tiện sản xuất tiên tiến, góp phần quan trọng nâng cao trình độ, tay nghề, kỹ năng, kỹ xảo cho người lao động. Nhờ có khoa học, đội ngũ công nhân trí thức xuất hiện và có xu hướng ngày càng tăng cả số lượng và chất lượng; hoạt động của các nhà lãnh đạo, quản lý, điều hành sản xuất ngày càng có hiệu quả, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư hiện nay, trình độ của LLSX đã có những bước nhảy vọt so với thời kỳ của Marx. Khoa học không còn chỉ là công cụ hỗ trợ mà đã trở thành yếu tố trực tiếp, quyết định năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh. Hàng loạt thiết bị công nghệ hiện đại như: Internet vạn vật (IoT); trí tuệ nhân tạo (AI); thực tế ảo (VR); tương tác thực tại-ảo (AR); mạng xã hội, điện toán đám mây, di động, phân tích dữ liệu lớn trong mô hình SMAC... đã khẳng định vai trò cốt lõi của khoa học và công nghệ trong nền sản xuất hiện đại.

Sự phát triển của khoa học và công nghệ hiện đại trong thế kỷ 21 cung cấp cho chúng ta những chứng cứ thuyết phục để tiếp tục làm cho Chủ nghĩa Marx nói chung và quan điểm của Marx về vai trò của khoa học trở thành LLSX trực tiếp nói riêng được bồi đắp bằng thực tiễn sinh động của thời đại ngày nay; đồng thời đặt ra yêu cầu cần phải bổ sung, phát triển quan điểm của Marx về vấn đề này cho phù hợp với thực tiễn.

Trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước ta nhất quán quan điểm phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là động lực then chốt, trụ cột quan trọng nhất để phát triển LLSX hiện đại, góp phần đưa Việt Nam thành nước phát triển, có thu nhập cao.

Trước sự phát triển mạnh mẽ, nhanh chóng của khoa học và công nghệ, để vững bước tiến vào kỷ nguyên mới-kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về “Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”. Đây là văn kiện chiến lược không chỉ khẳng định tầm quan trọng của khoa học, công nghệ trong chiến lược phát triển quốc gia, mà còn tạo ra những cơ hội to lớn để Việt Nam đẩy mạnh tiến trình hội nhập và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang phát triển như vũ bão trên toàn cầu.

Những đường lối, chủ trương, chính sách đúng đắn của Đảng, Nhà nước về phát triển khoa học và công nghệ chính là nền tảng và động lực then chốt cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa, có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước ta trong kỷ nguyên mới. Đó cũng chính là sự vận dụng, phát triển sáng tạo quan điểm của Marx khi coi tri thức khoa học và công nghệ không chỉ là LLSX trực tiếp mà còn là cốt lõi nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, tạo xung lực mới cho phát triển kinh tế-xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh vững chắc và xây dựng xã hội số hiện đại, văn minh.